تماشای این فیلمها ممنوع !؟
پویا نبی: زیست و فعالیت فرهنگی در کشوری به مانند ایران که ساخت، تولید و حتی ایده پردازی هر نوع فعالیت هنری با اما و اگرهای بسیاری رو به رو است این سوال را در ذهن پدید خالقان سینمایی به وجود میآورد که آیا در تمام نقاط جهان این محدودیتها وجود دارد و یا... ؟
اما سوال بنیادین این است که آیا توقیف و به پایین کشیدن آثار سینمایی مخصوص جامعه ایران است و یا در دیگر نقاط جهان نیز این اتفاق رخ میدهد؟ شاید پاسخ به این پرسش کمی عجیب باشد: هم آری و هم خیر! خیر به این دلیل که در بسیاری از کشورها صاحب سینما اساساً مفهومی به نام نظارت، ارزشیابی و به بیان صریح تر سانسور دولتی وجود ندارد و به موجب آن پروانه ساخت و نمایش هم نیست پس طبیعتاً توقیف و ممیزی اساساً وجود خارجی ندارد اما این به معنا و مفهوم اکران بی دردسر آثار سینمایی در کشورهای توسعه یافته و دموکراتیک الزاماً نیست و تاریخ سینمای جهان در مقاطعی شاهد حذف و یا محدود کردن نمایش برخی از مهمترین گنجینههای تاریخ سینمای جهان بوده که در این یادداشت نگارنده تلاش دارد به برخی از این فیلمها و چرایی این نگاه حذفی بپردازد.
یک. «پرتقال کوکی» ( استنلی کوبریک) محصول 1971
نهمین فیلم بلند سینمایی کارگردان فقط آمریکایی استنلی کوبریک که امروز به عنوان یکی از فرازهای کارنامه سینمایی او تاریخ سینمای جهان شناخته میشود در حدود قریب به پنجاه سال پیش و در زمان اکرانش در کشور بریتانیا روزگار چندانی مساعدی را تجربه نکرد، فیلمی که در نقد خشونت اجتماعی ساخته و اکران شده بود خیلی زود به تبلیغ کننده خشونت اجتماعی و جنسی در جامعه بریتانیا در اواخر دهه هفتاد میلادی بدل شد. فیلم داستان جوانی خشن و با هوش به نام الکس است که به همراه گروه خودش مرتکب جنایت، تجاوز و سرقت میشود. پس از دستگیری او توسط دولت او را تحت آزمایش قرار میدهند که با شرطی سازی شدید، تمایلش به خشونت را از بین ببرند.
پس از اکران این فیلم در روزهای نخست، رسانههای بریتانیا برخی جرائم خشونت آمیز در لندن و برخی شهرهای بزرگ بریتانیا را به این فیلم نسبت دادند، خانواده کوبریک تهدیدات جدی دریافت کردند. در نتیجه استنلی کوبریک که آن دوران ساکن انگلستان بود از ادامه اکران فیلم در بریتانیا جلوگیری کرد و فیلم عملاً تا 27 سال یعنی تا یک سال پس از مرگ استنلی کوبریک در بریتانیا هیچ اکران رسمی نداشت، این نکته کلیدی را باید ذکر کرد که فیلم پرتقال کوکی در بسیاری از کشورهای دیگر جهان هم به دلیل خشونت عریانش یا با محدودیت اکران مواجه شد.
دو. «آخرین وسوسههای مسیح» ( مارتین اسکورسیزی) محصول 1988
دوازدهمین فیلم بلند سینمایی مارتین اسکورسیزی پس از ساخت و اکران چند شاهکار از همین کارگردان مثل «راننده تاکسی»، «گاو خشمگین»، «سلطان کمدی» و «رفقای خوب» اکران بسیار ملتهب و عجیبی را سپری کرد، کلیسای کاتولیک ساخت و اکران این فیلم را توهینی آشکار به مسیح و عقاید مسیحیان کاتولیک قلمداد کرد، جلوی سینماهای نمایش دهند چندین تظاهرات خیابانی برگزار شد و در زمان اکران این فیلم کلیسای کاتولیک بیانیههای بسیار تندی علیه سازندگان این فیلم صادر کرد. برداشت متفاوت اسکورسیزی از زندگی حضرت مسیح باعث اعتراضات گستردهای در برخی ایالات آمریکا شد و کار به نقطهای رسید که اکران این فیلم در برخی کشورهای اروپایی ممنوع شد و حتی یک سالن سینما در شهر پاریس هدف یک بمب گذاری توسط یک گروه تند رو مسیحی واقع شد. این فیلم سینمایی بر اساس رمان نیکوس کازانتزاکیس ساخته شده است و مسیح را انسانی نشان میدهد که در کنار رسالت الهی، با تردیدها، ترسها و وسوسههای انسانی نیز رو به رو است. در پایان فیلم، هنگامی که عیسی بر صلیب است، رویایی از یک زندگی عادی و زمینی را تجربه میکند، زندگی که در آن ازدواج میکند و از مرگ بر صلیب میگریزد.
این فیلم در بسیاری از کشورهای مسیحی سالها اجازه اکران نداشت ولی امروزه به عنوان یکی از مهمترین آثار سینمایی جهان یاد میشود. نکته مهم و حائز اهمیت در اکران این فیلم، عدم پس کشیدن کمپانی یونیورسال پیکچرز از ادامه اکران بود، این فیلم با همه اعتراضات و محدودیت ها ادامه پیدا کرد و فشارهای اجتماعی، سیاسی و رسانهای خللی در عزم کمپانی سازنده در اکران به وجود نیاورد.
سه. «سالو» ( پیر پائولو پازولینی) محصول 1975
آخرین فیلم بلند سینمایی کارگردان شهیر و پر آوازه سینمای ایتالیا که عدهای آن را وصیت نامه سینمایی پازولینی هم قلمداد میکنند، یک فیلم آنارشیستی به تمام معنا است، یک درام سیاسی و ضد فاشیسم که با عریانی هر چه تمام تر به نقد و نمایش خشونت و جنایت میپردازد. این فیلم در واپسین ماههای حکومت فاشیستی ایتالیا روایت میشود که چهار مقام بلندپایه گروهی از دختران و پسران نوجوان را میربایند و آنان را در عمارتی دور افتاده زندانی میکنند. این افراد با وضع قوانین خودسرانه، قربانیان را تحت انواع تحقیر، شکنجه و خشونت قرار میدهند. فیلم با الهامی از رمان مشهور مارکی دو ساد، روایت تمثیلی و البته بدیع از استبداد، فاشیسم و سو استفاده از قدرت را به نمایش میگذارد. سالو به دلیل صحنههای آزار دهنده و محتوای سیاسی عریانش درباره فاشیسم در زمان اکران اش در کشورهای متعددی از جمله بریتانیا، استرالیا، ایتالیا و نیوزلند با ممنوعیت رو به رو شد و در برخی کشورها، نسخه سانسور شده اجازه نمایش گرفتند. جالب اینکه هنوز و پس از پنجاه سال از ساخته شدن این فیلم در برخی کشورها نمایش سالو با محدودیتهای شدیدی همراه است، بسیاری از علاقهمندان پیگیر سینما بر این عقیده هستند که آخرین فیلم پازولینی یکی از بحث برانگیز ترین فیلمهای تاریخ سینمای جهان است.
چهار. نبرد الجزیره (جیلو پونته کورو) محصول 1966
سومین فیلم جیلو پونته کورو یکی از ملتهبترین آثار سیاسی دهه 60 میلادی است به حدی که در همان سال و در کشور فرانسه اکران عمومی این فیلم با ممنوعیت مواجه شد. این فیلم داستان مبارزات جبهه آزادی بخش ملی الجزیره علیه استعمار فرانسه را در حد فاصل سالهای 1954 تا 1957 روایت میکند. شخصیت مرکزی داستان جوانی به نام علی است که از یک خلافکار خرده پا به یکی از رهبران مقاومت شهری در الجزیره بدل میشود. این فیلم بازسازی بسیار واقع گرایانه از مبارزه استقلال طلبان الجزیره علیه استعمار فرانسه محسوب میشود که دولت وقت فرانسه و گروههای نظامی سابق آن را به نوعی تحریک کننده تنشهای سیاسی در الجزیره معرفی میکرد و دقیقاً به خاطر همین تصویر منحصر به فرد اکران عمومی این فیلم سینمایی برای چندین سال در فرانسه ممنوع شد. نکته حائزه اهمیت اینکه، از این فیلم امروزه به عنوان یکی از مهمترین و تاثیر گذار ترین فیلمهای موسوم به سیاسی یاد میشود و حتی در برخی از دانشکدهها و اندیشکدههای سیاسی نظامی جهان برای بررسی و مطالعه جنگ شهری نمایش داده میشود.
این فهرست مختصر تنها نمونه ای کوچک از محدودیتها و یا ممنوعیت اکران تعدادی از فیلمهای مهم تاریخ سینمای جهان است، فهرستی که می توان به آن آثاری همچون «زندگی برایان» به کارگردانی تری جونز، «کشتار با اره برقی» تگزاس به کارگردانی توبی هوپر، «شیاطین »به کارگردانی کن راسل، «قاتلین باالفطره» به کارگردانی الیور استون و فیلم «رمز داوینچی» به کارگردانی ران هاوارد را اضافه کرد که به دلیل نگاه عریان و انتقادی به خشونت و البته مذهب اکرانشان با اعتراض، مخالفت و البته محدودیتهای فراوانی مواجه شد.
